نوروز باستانی در اردبیل
مناسبت ها و آیین های اجتماعی از گذشته های بسیار دور برای ساکنان اردبیل به خصوص در میان کودکان و نوجوانان این سرزمین باستانی دارای اهمیت زیادی بوده اند ولی در بین همه آنها از عید نوروز خاطره های شیرینی به درازای تاریخ دارند.مراسم هایی که هرچند در گذر پیچ و خم ها و ناملایمات روزگار دچار تغییرهای زیادی شده و بعضی از آنها شاید برچیده شده اند ولی تصاویری از آنها که سینه به سینه از پیشینیان نقل شده اند به عنوان خاطره هایی شیرین همواره در اذهان نسل های دوران بوده و خواهند بود و هیچ گاه برای هیچ نسلی به فراموشی سپرده نخواهند شد.
کودک که بودیم در طول سال با ورق زدن تقویم ؛ مناسبت ها را رصد و جستجو می کردیم و از چندین روز قبل برای فرا رسیدن آنها با شور و شوق وصف ناپذیری لحظه ها را می شمردیم.
با گذشت چندین سال از آن دوران هنوز خاطرات شیرین و فراموش نشدنی از شنیدن قصه های مادر بزرگ در شب یلدا ؛ پریدن از روی آتش در چهارشنبه سوری و چیدن سفره هفت سین و شروع دید و بازدیدها در عید باستانی نوروز را در ذهن خویش داریم.
هنوز هم این گونه مناسبت ها برایمان جذاب هستند ولی هر سالی که از عمرمان می گذرد به دلایلی از شدت آن حال و هوا و شور و شوق وصف ناپذیر دوران کودکی و نوجوانی در این مناسبت ها هم کاسته می شود.
ماشینی و پیچیده شدن زندگی؛ ورود ابزارها و لوازم ارتباطی دیجیتالی و پیشرفته و افزوده شدن بر مشغله ها به دنبال تشکیل خانواده از علل مهم رنگ باختن این مراسم ها در نزد انسان امروزی است.
اما در این میان باید گفت: معصومیت کودکانه به عنوان مهمترین عامل در ایجاد شور و شوق همزمان با فرا رسیدن این گونه مناسبت ها در میان کودکان و نوجوانان است چرا که کودکان در دنیای ساده و به دور از هرگونه دو رنگی و ریا ؛ روزگار سپری می کنند و به این مراسم و مناسبت ها فقط از جنبه عاطفی و شادی آن می نگرند و به همین دلیل کودکان در دوره کنونی نیز برخلاف ما بزرگتران اندکی متفاوت تر به این مناسبت ها می نگرند و برای کودکان و نوجوانان هنوز نیز جذابیت خاصی دارند.
انسان از زمانی که زندگی اجتماعی خویش را آغاز کرد در طول سال برای خود مناسبت هایی را تعیین کرده و مراسم هایی را برای گرامیداشت آنها برپا می کند.
این مراسم ها به مرور به عنوان بخشی جدانشدنی از زندگی اجتماعی بشر در آمده اند و برای او از ارزش معنوی بسیار زیادی برخوردار هستند.
یكي از آيينها و ايام بهخصوص قبل از آغاز عيد نوروز در استان اردبيل مراسم شب چهارشنبه سوري ميباشد كه نشانههايي از آداب و رسوم ويژه آن هنوز نيز تا حدودي در بين ساكنان منطقه مرسوم است.
بهگفته سالخوردگان اردبيلي روز چهارشنبه آخر سال از زمانهاي قديم در منطقه به گل چهارشنبه موسوم است، زيرا همه خانهها در اين روز مثل گل پاكيزه شده و بر خلاف چهارشنبه قبل از آن كه به كول چهارشنبه يعني چهارشنبه خاكستر معروف است، زيبا و شاديآفرين ميشود.
از رسوم زيبايي كه سالها قبل در عصر چهارشنبه سوري در اين استان رواج داشت بردن هدايايي ازسوي خانوادهها طي مراسم خاصي به خانه دختران شوهر رفته بود.
يك پيرزن ساكن اردبيل ميگويد: در اين روز هداياي خريداري شده را به همراه غذاي مخصوص در سيني بزرگي قرار داده و روي آن را با پارچههاي رنگي تزيين و به خانه فرزندان دختر ميفرستادند.
به گزارش خبرنگار ايرنا شادروان باباصفري هم مينويسد كه در شب چهارشنبه سوري پساز صرف شام سفره مخصوص اين شب پهن ميشد كه طبق رسم در اين سفره خشكبار ، شيريني و ديگر تنقلات قرار داده و با شمعهاي رنگارنگ كه در آن زمان به شيوه خاصي در اردبيل ساخته ميشدند، سفره را منور و مزين ميكردند.
بهنوشته او، پسران جوان در اين شب كمربندهاي پارچهاي يا دستمال خود را از دريچه روشنايي اطاق همسايه و يا اقوام خود آويزان ميكردند و صاحب خانه بدون آنكه در صدد شناسايي آنان برآيد هدايايي را به پارچه ميبست.
اين كار بيشتر توسط جواناني انجام ميشد كه دختري را دوست داشته و به آرزوي ازدواج با او براي قورشاخ آتماق يعني دستمال انداختن به خانه دختر رفته و با اين نيت درباره آنچه كه به دستمال يا كمربند آنان بسته ميشد، تعبيراتي ميكردند.
برخي از افراد سالخورده منطقه هنوز هم اعتقاد دارند كه چون شنيدن سخنان بد و يا خوب در شب چهارشنبهسوري در زندگي فرد شنونده تاثير دارد ، در اين شب نبايد سخنان نااميدكننده اي در ميان افراد خانواده رد و بدل شود.
همچنين بر اساس يك سنت ديرينه همانگونه كه افراد ، شب چهارشنبهسوري از روي آتش ميپرند در سالهاي نه چندان دور سپيدهدم چهارشنبه از روي آب و نهرهاي روان ميگذشتند.
اين رسم كه در منطقه به نو اوستي رفتن مشهور بود بطور معمول در پلهاي قديمي روي رودخانه بالخلو كه از مركز شهر اردبيل ميگذرد انجام ميشد.
برخي از اين آداب و رسوم پسنديده باوجود تغيير و تحولات فرهنگي فراوان هنوز نيز در ميان مردم منطقه رايج است.
در شب عيد اغلب خانوادههاي ساكن در منطقه غذاهاي مخصوصي متشكل از ماهي دودي ، گوشت قيمه ، مرغ و كوكو به همراه برنج كه ميتوان گفت بهترين شام آنان در طول سال ميباشد را تدارك ميبينند.
هنگام تحويل حتي اگر نيمههاي شب هم باشد بسياري از افراد خانواده بيدار مانده و بر سر سفره هفت سين كه با قرآن مجيد و شمعهاي الوان آراسته شده است به انتظار مينشينند.
سفره هفت سين هنوز نيز دربرخي ازخانههاي منطقه براي پذيرايي از ميهمانان تا سيزدهم عيد نوروز پهن باقي ميماند.
قبل از تحويل سال اغلب افراد وضو گرفته و براي لحظاتي سكوت همه جا را فرا گرفته و فقط صوت مناجات به گوش ميرسد.
دقايقي پس از تحويل سال كوچهها و خيابانهاي شهرها و روستاهاي مختلف استان حال و هواي ديگري پيدا كرده و خانوادهها براي تبريك گفتن سال نو به ديدار همديگر ميروند.
در روز اول عيد مردم منطقه براي آمرزش درگذشتگان سال قبل و شادي ارواح آنان مجالس يادبودي در مساجد محلات شهر برگزار ميكنند و افراد براي تسلي بازماندگان به ديدار خانوادههاي داغدار ميشتابند.
پنجشنبه آخر و اول هر سال نيز در ميان ساكنان اردبيل از اهميت زيادي برخوردار بوده و مردم منطقه با حضور بر سر مزار درگذشتگان خود سوره مباركه فاتحه را قرائت ميكنند.
يك شهروند اردبيلي ميگويد باوجود ورود برخي مسايل خرافي به آداب و رسوم عيد نوروز بسياري از آيينهاي مخصوص اين ايام ريشه در عقايد و تفكرات پسنديده اسلامي داشته و بايد حفظ شوند.
بهگفته او ديد و بازديدها ، صله رحم ، مشاركت در غم و شادي ديگران ، پاكيزگي و ايجاد تحول روحي در انسانها همراه با تغيير طبيعت از جمله آيينها و سنتهاي پسنديده روزهاي باستاني نوروز محسوب ميشوند.
وي معتقد است ارگانهاي فرهنگي و رسانههاي گروهي منطقه بايد با بيان محاسن اين آداب و رسوم پسنديده از فراموش شدن تدريجي آنها جلوگيري كنند.
منبع: اردبیل نیوز
